از برجسته‌ترين دانشمندانى كه اثرى اين گونه پديد آورده‌اند عبارتند از : شيخ الرّئيس ابن سينا ، أثير الدّين ابهرى ، صائن الدّين على تركه ، صدر المتألّهين شيرازي ، خواجهء طوسي « 1 » وشيخ عزيز الدّين نسفى . « 2 » يكى از اين مبدأ ومعادنامه‌ها ، رساله‌اى است از عارف كاشاني كه كم حجم است امّا در ميان آثار أو - على رغم گستردگى شمارى از آنها - رتبتى بلند را داراست . چه تا آنجا كه اين بنده مىداند هر چند بعضي از ديگر آثار أو - همچون رسالهء قضا وقدر ؛ نك : همين كتابنامه - به توضيح پاره‌اى از معضلات معارف اسلامى در پرتو تعاليم فلسفي پرداخته است ، امّا تنها پرداختهء كاشاني كه هم حاوي چكيدهء آراء فلسفي اوست وهم بخش عمده‌اى از آن صرفا صورتي فلسفي - ونه عرفانى وخانقاهى - دارد ، همين رسالهء « مبدأ ومعاد » است . جز اين ، آنچه بر اهميّت اين رساله مىافزايد اينست كه كاشاني در اين اثر دوره‌اى مختصر از فلسفهء اسلامى را - كه تمامى آموزه‌هاى مبدأ تا معاد را در بر دارد - به اختصار طرح ودر فصولى چند به توضيح مباحث اصلى آن پرداخته است . از اين ديدگاه بدون ترديد « مبدأ ومعاد » كاشاني ، نه تنها در ميان مجموعه آثار خود أو ، كه در ميان تمامى مبدأ ومعادنامه‌ها رتبتى بلند وبسزا دارد . نظري گذرا به شمارى از اين آثار نشان‌دهندهء اين مرتبت است . بعنوان نمونه ، محقّق يگانه خواجهء طوسي در تذكرهء آغاز وانجام هر چند در بعضي از فصول - مانند فصل دوّم وهفدهم - « 3 » اشاراتى گذرا به مباحث مبدأ داشته امّا بخش أعظم اين رساله به توضيح مواقف ونشئات معاد اختصاص يافته است . پرداختهء محقق خوانسارى نيز - كه بهمين نام خوانده شده - رساله‌اى است در توضيح أصول عقايد كه أصول پنجگانهء آن را به گزارش گرفته امّا از مباحثى نظير مبحث أمور عامّه وطبيعيات يكسر تهى است . مبدأ ومعاد صدر المتألّهين شيرازي نيز هر چند در گستردگى مباحث وقيمت ونقاست به هيچ روى با اين اثر كاشاني قابل قياس نيست امّا پاره‌اى از همين مسائل - همچون مسائل أمور عامّه وبخش معظمى از طبيعيات - را در بر

--> ( 1 ) . بنگريد : الذّريعة ج 19 ص 49 . ( 2 ) . بنگريد : همان وكشف الظّنون ج 2 ستون 1580 . ( 3 ) . بنگريد : تذكرهء آغاز وانجام ص 9 ، 63 .